Nihad Allahyarlı

YAP Gənclər Birliyinin üzvü

Müasir qlobal iqtisadi sistemdə aqrar sektor sadəcə maddi nemətlər istehsal edən ənənəvi təsərrüfat sahəsi olmaqdan çıxaraq, dövlətlərin milli təhlükəsizliyinin, makroiqtisadi sabitliyinin və ekoloji dayanıqlılığının fundamental təminatçısına çevrilmişdir. XXI əsrin üçüncü onilliyində müşahidə olunan kəskin iqlim dəyişiklikləri, qlobal su qıtlığı, logistik təchizat zəncirindəki qeyri-müəyyənliklər və post-pandemiya dövrünün gətirdiyi proteksionist (daxili bazarın müdafiəsi) meyllər ərzaq təhlükəsizliyi məsələsini milli strateji prioritetlərin ön sırasına çıxarmışdır. Xüsusilə regional geosiyasi gərginliklər fonunda aqrar sektorda xarici asılılığın azaldılması və özünütəminat səviyyəsinin yüksəldilməsi inkişaf etməkdə olan ölkələr, o cümlədən Azərbaycan üçün iqtisadi suverenliyin qorunması baxımından həyati əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan Respublikasında qeyri-neft iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi (diversifikasiyası) strateji xəttinin mərkəzində dayanan aparıcı sahələrdən biri məhz kənd təsərrüfatıdır. Aqrar sektor ölkənin Ümumi Daxili Məhsulunda (ÜDM) mühüm paya sahib olmaqla yanaşı, məşğul əhalinin təxminən 36%-ni cəlb etməklə sosial-iqtisadi sabitliyin qorunmasında və regional bərabərsizliyin aradan qaldırılmasında unikal rola malikdir. Lakin mövcud resursların ekstensiv istismarı mühitindən intensiv və resurs-qənaətcil inkişaf modelinə keçid zərurəti, dövlətin bu sahədəki tənzimləmə və dəstək mexanizmlərinin fundamental şəkildə yenilənməsini tələb edirdi.

Bu kontekstdə, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən bir neçə gün əvvəl keçirilmiş strateji iclasda qəbul olunan və 2026–2030-cu illəri əhatə edən “Kənd təsərrüfatının dayanıqlı inkişafı və ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə dair Dövlət Proqramı” ölkənin aqrar siyasətində yeni bir epoxanın əsasını qoymuşdur. Yeni Dövlət Proqramı ənənəvi subvensiya (baxış və sahə əsaslı subsidiya) modelindən birbaşa məhsuldarlığa, keyfiyyətə və texnoloji modernizasiyaya yönəlmiş “ağıllı və dayanıqlı aqrar modelə” keçidi hədəfləyir. Ali rəhbərlik tərəfindən proqramın icrası ilə bağlı qarşıya qoyulan su ehtiyatlarından qənaətli istifadə, müasir suvarma sistemlərinin tətbiqi, torpaqların konsolidasiyası (birləşdirilməsi) və subsidiyalaşdırmada tam şəffaflığın təmin edilməsi tapşırıqları dövlət siyasətinin yeni prioritetlərini müəyyən edir. Eyni zamanda, işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının yüksək aqrar potensialının ölkə iqtisadiyyatına reinteqrasiyası bu proqramın effektiv reallaşdırılmasından birbaşa asılıdır.

Bu tədqiqatın əsas məqsədi yeni qəbul edilmiş 2026–2030-cu illər Dövlət Proqramının konseptual əsaslarını elmi-nəzəri süzgəcdən keçirmək, dövlət siyasətinin prioritetlərini sistemləşdirmək və nəzərdə tutulan institusional islahatların kənd təsərrüfatının ümumi buraxılış həcminə və səmərəliliyinə potensial təsirlərini empirik metodlarla qiymətləndirməkdir.

Azərbaycanda kənd təsərrüfatının inkişafı regionların inkişaf siyasəti ilə sıx bağlı olmuşdur. Dövlət tərəfindən qəbul edilən regional inkişaf proqramları nəticəsində kənd yerlərində sosial və iqtisadi infrastruktur əhəmiyyətli dərəcədə yenilənmişdir. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, hazırda ölkədə qazlaşdırmanın səviyyəsi 96 faizə çatmış, elektrik təchizatı sahəsində problemlər tam aradan qaldırılmışdır. Eyni zamanda magistral və kənd yollarının tikintisi, iri su anbarlarının yaradılması, kanalların yenidən qurulması aqrar sektorun inkişafına güclü təkan vermişdir.

Taxtakörpü, Şəmkirçay və digər iri su anbarlarının tikintisi kənd təsərrüfatında suvarma imkanlarını genişləndirmişdir. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında həyata keçirilən yeni su layihələri kənd təsərrüfatının bərpası baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şirvan və Qarabağ kanallarının yenidən qurulması, müasir suvarma sistemlərinin tətbiqi məhsuldarlığın artırılmasına yönəlmiş əsas addımlardandır.

Regional inkişaf proqramları yalnız iqtisadi deyil, sosial baxımdan da mühüm nəticələr vermişdir. Rayon mərkəzlərində müasir xəstəxanalar, məktəblər və digər sosial obyektlərin tikilməsi kənd əhalisinin yaşayış şəraitinin yaxşılaşmasına səbəb olmuşdur. Bu siyasətin əsas məqsədi kəndlərdən şəhərlərə miqrasiyanın qarşısını almaq və əksinə, kəndlərə dönüş prosesini stimullaşdırmaq olmuşdur.

Azərbaycan kənd təsərrüfatının inkişafında dövlət dəstəyi mexanizmləri mühüm rol oynayır. Prezident İlham Əliyev müşavirədə vurğulamışdır ki, Azərbaycan genişmiqyaslı subsidiya siyasəti həyata keçirən nadir ölkələrdən biridir. Fermerlərə yanacaq, gübrə və toxum subsidiyaları verilir, güzəştli kreditlər ayrılır və metodik dəstək göstərilir.

Dövlət proqramları çərçivəsində pambıqçılıq, üzümçülük, fındıqçılıq, sitrusçuluq və digər sahələrin inkişafına xüsusi diqqət ayrılmışdır. Xüsusilə pambıqçılıq sahəsində aparılan islahatlar nəticəsində istehsal həcmi 20 min tondan 360 min tona qədər yüksəlmişdir. Eyni zamanda baramaçılığın və ipəkçiliyin yenidən dirçəldilməsi regionlarda məşğulluğun artırılmasına müsbət təsir göstərmişdir.

Aqroparkların yaradılması kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsində mühüm rol oynamışdır. Müasir texnologiyaların tətbiqi, iri təsərrüfatların formalaşdırılması və innovativ idarəetmə üsullarının tətbiqi məhsuldarlığın artmasına səbəb olmuşdur. Bununla belə, Prezident İlham Əliyev bəzi sahələrdə dinamikanın qənaətbəxş olmadığını qeyd etmiş və yeni Dövlət Proqramının hazırlanmasını zəruri hesab etmişdir.

Müasir dövrdə qlobal müharibələr, enerji böhranı, logistika problemləri və iqlim dəyişiklikləri ərzaq təhlükəsizliyi məsələsini daha da aktuallaşdırmışdır. Prezident İlham Əliyev çıxışında hər bir ölkənin öz ərzaq təhlükəsizliyini təmin etməsinin strateji zərurət olduğunu vurğulamışdır.

Azərbaycanda bəzi məhsullar üzrə yüksək özünütəminetmə göstəriciləri müşahidə olunur. Tərəvəz, bostan məhsulları, meyvə və giləmeyvə istehsalı üzrə ölkə özünü tam təmin etməklə yanaşı, böyük həcmdə ixrac da həyata keçirir. Fındıqçılıq sahəsində Azərbaycan dünyanın aparıcı ölkələrindən birinə çevrilmişdir.

Lakin buğda istehsalı sahəsində problemlər qalmaqdadır. Hazırda ölkənin buğda ilə özünütəminetmə səviyyəsi təxminən 55 faiz təşkil edir. Bu səbəbdən dövlət başçısı daxili istehsalın artırılmasını və idxaldan asılılığın azaldılmasını əsas prioritetlərdən biri kimi müəyyən etmişdir.

Ət, süd, quş əti, bitki yağları və digər məhsullar üzrə də istehsalın artırılması əsas hədəflər sırasındadır. Yeni Dövlət Proqramında bu istiqamətdə kompleks tədbirlərin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur.

Prezident İlham Əliyev müşavirədə torpaq ehtiyatlarından səmərəli istifadə edilməsinin vacibliyini xüsusi qeyd etmişdir. Bu məqsədlə torpaqların dəqiq analizinin aparılması, elektron məlumat bazalarının yaradılması və müasir texnologiyaların tətbiqi planlaşdırılır.

Süni intellekt, peyk texnologiyaları və rəqəmsal monitorinq sistemləri vasitəsilə torpaqların keyfiyyət göstəricilərinin müəyyənləşdirilməsi məhsuldarlığın artırılmasına imkan verəcəkdir. Hər bir torpaq sahəsinin “pasportlaşdırılması” ideyası fermerlərə hansı məhsulun daha səmərəli yetişdirilə biləcəyini müəyyən etməyə kömək edəcəkdir.

Bu yanaşma həm daxili tələbatın ödənilməsi, həm də ixrac strategiyasının düzgün qurulması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Subsidiyaların çevik şəkildə tənzimlənməsi, bazar tələblərinə uyğun məhsul istehsalının təşviqi və yeni ixrac bazarlarının araşdırılması kənd təsərrüfatının rəqabət qabiliyyətini artıracaqdır.

Azərbaycanda son illərdə kənd təsərrüfatı texnikası parkı demək olar ki, tam yenilənmişdir. Dövlətin dəstəyi ilə fermerlər müasir texnikalarla təmin edilmiş, eyni zamanda yerli kənd təsərrüfatı texnikası istehsalına başlanılmışdır. Bu, aqrar sektorda mexanikləşmə səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb olmuşdur.

Gübrə istehsalı sahəsində də mühüm nailiyyətlər əldə edilmişdir. Karbamid zavodunun fəaliyyəti nəticəsində Azərbaycan yalnız daxili tələbatı deyil, digər ölkələrin ehtiyaclarını da müəyyən qədər təmin etməyə başlamışdır. Bununla yanaşı, qarışıq gübrələrin istehsalının genişləndirilməsi və idxalın davamlı şəkildə təmin olunması qarşıda duran əsas vəzifələrdən biridir.

Məhsulun saxlanılması və logistika məsələləri də kənd təsərrüfatının inkişafında mühüm rol oynayır. Son illərdə ölkədə 400 min ton tutuma malik soyuducu anbarlar yaradılmışdır. Dövlət başçısı bu sahədə əlavə 100 min tonluq yeni infrastrukturun qurulmasının vacibliyini qeyd etmişdir.

Kənd təsərrüfatının inkişafı üçün su təminatı əsas şərtlərdən biridir. Bu istiqamətdə Azərbaycanda genişmiqyaslı layihələr həyata keçirilmişdir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda su anbarlarının bərpası, yeni kanalların çəkilməsi və müasir suvarma sistemlərinin qurulması məhsuldarlığın artırılması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.

Hazırda müasir suvarma sistemləri təxminən 130 min hektar ərazidə tətbiq olunur. Dövlət proqramında bu göstəricinin 300 min hektara çatdırılması nəzərdə tutulur. Bu isə kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlməsinə şərait yaradacaqdır.

Taxılçılıqda hər hektardan məhsuldarlığın 3,2 tondan 5 tona, pambıqçılıqda isə 3,6 tondan 5 tona çatdırılması əsas hədəflərdəndir. Eyni zamanda intensiv bağçılığın inkişafı, yeni istixana komplekslərinin yaradılması və aqrar emal sənayesinin genişləndirilməsi planlaşdırılır.

“Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatı, balıqçılıq və akvakultura məhsullarının istehsalı və emalı sahələrinin inkişafına dair 2026–2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı” aqrar sahənin yeni inkişaf mərhələsini müəyyən edən strateji sənəd hesab olunur. Prezident İlham Əliyevin müşavirədəki çıxışında proqramın əsas məqsədinin kənd təsərrüfatında dayanıqlı inkişaf modelinin formalaşdırılması, ərzaq təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi və qeyri-neft sektorunun inkişaf etdirilməsi olduğu vurğulanmışdır.

Dövlət Proqramının əsas prioritet istiqamətlərindən biri ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsidir. Son illərdə dünyada baş verən müharibələr, logistika problemləri, enerji böhranı və iqlim dəyişiklikləri kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalına mənfi təsir göstərmişdir. Bu baxımdan Azərbaycan daxili istehsalın artırılmasını strateji hədəf kimi müəyyən etmişdir. Xüsusilə buğda istehsalının artırılması, idxaldan asılılığın azaldılması və daxili bazarın yerli məhsullarla təmin olunması proqramın əsas vəzifələrindəndir.

Proqram çərçivəsində müasir suvarma sistemlərinin genişləndirilməsi, yeni su anbarlarının tikilməsi və torpaq ehtiyatlarından səmərəli istifadə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən su layihələri aqrar sektorun inkişafında mühüm rol oynayacaqdır. Dövlət başçısının qeyd etdiyi kimi, müasir suvarma sistemlərinin tətbiq olunduğu ərazilərin 300 min hektara çatdırılması məhsuldarlığın əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb olacaqdır.

Dövlət Proqramında innovativ texnologiyaların tətbiqi də mühüm istiqamətlərdən biridir. Süni intellekt, peyk texnologiyaları və rəqəmsal monitorinq sistemləri vasitəsilə torpaq analizlərinin aparılması, məhsuldarlığın izlənilməsi və aqrar idarəetmənin təkmilləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Hər bir torpaq sahəsinin elektron “pasportlaşdırılması” fermerlərin daha səmərəli istehsal fəaliyyəti ilə məşğul olmasına imkan yaradacaqdır.

Aqrar sektorun inkişafında özəl sektorun və xarici investorların iştirakı proqramın mühüm tərkib hissəsidir. Prezident İlham Əliyev müşavirədə qeyd etmişdir ki, proqramın həyata keçirilməsi üçün dövlət xətti ilə 2 milyard manatdan çox, özəl sektor tərəfindən isə təxminən 3 milyard manatdan artıq investisiya tələb olunur. Bu isə aqrar sahənin ölkə iqtisadiyyatında prioritet istiqamətlərdən biri olduğunu göstərir.

Bundan əlavə, intensiv bağçılığın inkişafı, yeni istixana komplekslərinin yaradılması, pambıqçılıq və heyvandarlığın genişləndirilməsi, aqrar emal sənayesinin inkişaf etdirilməsi proqramın əsas hədəflərindəndir. Məqsəd yalnız xammal ixracı deyil, həm də emal olunmuş və yüksək əlavə dəyərə malik məhsulların istehsalını artırmaqdır.

Azərbaycan Respublikasında kənd təsərrüfatının inkişafı dövlət siyasətinin əsas prioritet istiqamətlərindən biri kimi müəyyən edilmişdir. Son illərdə həyata keçirilən regional inkişaf proqramları, infrastruktur layihələri, subsidiya siyasəti və innovativ yanaşmalar aqrar sahədə mühüm nəticələrin əldə olunmasına səbəb olmuşdur.

Prezident İlham Əliyevin kənd təsərrüfatı məsələlərinə həsr olunmuş müşavirədəki çıxışı göstərir ki, qarşıdakı dövrdə əsas məqsəd yalnız istehsal həcmini artırmaq deyil, eyni zamanda rəqabətqabiliyyətli, dayanıqlı və texnoloji aqrar iqtisadiyyat formalaşdırmaqdır. Ərzaq təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi, su resurslarından səmərəli istifadə, innovativ texnologiyaların tətbiqi və ixrac potensialının genişləndirilməsi Azərbaycan kənd təsərrüfatının gələcək inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərini təşkil edir.

2026–2030-cu illəri əhatə edən yeni Dövlət Proqramının həyata keçirilməsi aqrar sektorun keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçidini təmin edəcək, regionların sosial-iqtisadi inkişafına əlavə töhfə verəcək və Azərbaycanın qeyri-neft iqtisadiyyatının dayanıqlı inkişafını gücləndirəcəkdir.