Prezident İlham Əliyevlə BMT-nin Məskunlaşma Proqramının (UN-Habitat) icraçı direktoru Anaklaudia Rossbax arasında keçirilən görüş təkcə diplomatik protokol hadisəsi deyil. Bu, əslində Azərbaycanın postmüharibə dövründə formalaşdırdığı yeni dövlət modelinin – “qurucu dövlət” konsepsiyasının beynəlxalq legitimasiya mərhələsidir. Çünki söhbət artıq yalnız dağıdılmış şəhərlərin bərpasından getmir; söhbət XXI əsrin yeni urbanizasiya fəlsəfəsinin Qarabağda tətbiqindən gedir.

Bu gün dünya şəhərsalma tarixində ən mürəkkəb nümunələrdən biri məhz işğaldan azad olunmuş ərazilərdə həyata keçirilir. 30 il ərzində yerlə-yeksan edilmiş şəhərləri, kəndləri, infrastrukturu yenidən qurmaq adi tikinti prosesi deyil. Burada paralel şəkildə təhlükəsizlik, ekologiya, demoqrafiya, enerji, nəqliyyat və milli yaddaş məsələləri həll olunur. Azərbaycanın fərqi ondadır ki, o, dağıntını sadəcə kompensasiya etmir, “ağıllı şəhər”, “yaşıl enerji zonası”, rəqəmsal idarəetmə və dayanıqlı məskunlaşma modelini eyni vaxtda tətbiq edir. Məhz buna görə Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü sessiyasının (WUF13) Bakıda keçirilməsi təsadüfi qərar deyil. Dünya artıq Azərbaycanı yalnız enerji ölkəsi kimi deyil, müharibədən sonra sürətli urbanizasiya və dövlət quruculuğu modelini reallaşdıran strateji mərkəz kimi qəbul edir. Bu, xüsusilə Qərbdə illərlə formalaşdırılan “münaqişə bölgələri yalnız beynəlxalq donorlarla bərpa oluna bilər” tezisini dağıdır. Azərbaycan göstərdi ki, milli siyasi iradə, iqtisadi resurs və institusional koordinasiya ilə dövlət özü ən böyük yenidənqurma layihəsinin müəllifi ola bilər. Burada ən mühüm məqamlardan biri COP29 ilə WUF13 arasında yaradılan siyasi-strateji bağlantıdır. Əslində Bakı yeni qlobal platforma qurur: iqlim təhlükəsizliyi ilə urbanizasiya təhlükəsizliyini birləşdirən model. Çünki gələcəyin müharibələri təkcə sərhədlər uğrunda deyil, su, enerji, yaşayış məkanı və şəhər resursları uğrunda olacaq.

Azərbaycan isə Qarabağda “yaşıl şəhər” konsepsiyası ilə bu çağırışlara əvvəlcədən cavab verir. Zəngilan, Füzuli, Ağdam və Şuşada həyata keçirilən layihələr artıq regional deyil, beynəlxalq laboratoriya xarakteri daşıyır. Dünyanın müxtəlif ölkələri postmünaqişə reabilitasiyası üçün Qarabağ modelini öyrənməyə başlayır. Bu isə Azərbaycanın yumşaq güc arsenalını genişləndirir. Əgər əvvəl Bakı enerji diplomatiyası ilə tanınırdısa, indi “urban diplomacy” – şəhərsalma diplomatiyası formalaşdırır.

UN-Habitat ilə imzalanmış Niyyət Məktubu da məhz bu baxımdan strateji sənəddir. Çünki söhbət yalnız bir forumun təşkilindən getmir. “WUF13 Bakı standartları” anlayışı faktiki olaraq Azərbaycanın beynəlxalq tədbir idarəçiliyi modelinin institusionallaşdırılması deməkdir. Yəni gələcəkdə başqa ölkələr üçün də Bakı modeli referans mexanizminə çevrilə bilər. Bu, artıq siyasi nüfuzun texnokratik təsirə transformasiyasıdır.

Azərbaycan son illərdə bir-birinin ardınca beynəlxalq tədbirlərə evsahibliyi edir. Lakin burada əsas məsələ tədbirin sayı deyil. Əsas məsələ odur ki, Bakı qlobal qərarların verildiyi platformaya çevrilir. İstər COP29, istər WUF13 – hər iki tədbir Azərbaycanın geosiyasi çəkisinin artdığını göstərir. Regionda müharibədən çıxmış ölkənin qısa müddətdə beynəlxalq urbanizasiya gündəmini müəyyənləşdirməsi böyük siyasi transformasiyanın göstəricisidir. Bu gün Qarabağda tikilən yollar, hava limanları, yaşayış kompleksləri yalnız beton və daş deyil. Bunlar dövlətin siyasi iradəsinin memarlıq formasına çevrilmiş görüntüsüdür. Azərbaycanın verdiyi mesaj aydındır: “Biz yalnız torpaqları azad etmədik, gələcəyin şəhərlərini də qururuq”.

Görünən odur ki, BMT artıq bu modeli sadəcə müşahidə etmir, onu beynəlxalq təcrübə kimi qəbul etməyə başlayır.

Milli Məclisin Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə komitəsinin sədri Arzu Nağıyev   açıqlamasında bildirib ki, Prezident İlham Əliyev ilə BMT-nin Məskunlaşma Proqramının rəhbəri Anaklaudia Rossbax arasında keçirilən görüş çox əhəmiyyətlidir:

“Burada XXI əsrin yeni urbanizasiya fəlsəfəsinin Qarabağda tətbiqindən danışırıq. İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə həyata keçirilən layihələr dünya şəhərsalma tarixində ən mürəkkəb nümunələrdən biridir. Çünki 30 il ərzində tamamilə dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması sadəcə tikinti prosesi deyil. Burada təhlükəsizlik, ekologiya, demoqrafiya, enerji, nəqliyyat və milli yaddaş məsələləri paralel şəkildə həll olunur”.

A.Nağıyevin sözlərinə görə, Azərbaycanın əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, ölkə dağıntını sadəcə kompensasiya etmir, eyni zamanda “ağıllı şəhər”, “yaşıl enerji zonası”, rəqəmsal idarəetmə və dayanıqlı məskunlaşma modelini tətbiq edir:

“Bu gün dünya Azərbaycanı artıq yalnız enerji ölkəsi kimi deyil, müharibədən sonra sürətli urbanizasiya və dövlət quruculuğu modelini reallaşdıran strateji mərkəz kimi qəbul edir. Xüsusilə də WUF13-ün Bakıda keçirilməsi təsadüfi deyil. Bu qərar Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun və institusional imkanlarının göstəricisidir”.

Deputat bildirib ki, Azərbaycan bununla uzun illər formalaşdırılmış “münaqişə bölgələri yalnız beynəlxalq donorların dəstəyi ilə bərpa oluna bilər” tezisini dağıdıb:

“Azərbaycan nümayiş etdirdi ki, milli siyasi iradə, iqtisadi resurs və güclü koordinasiya ilə dövlət özü ən böyük yenidənqurma layihəsinin müəllifi ola bilər”.

Arzu Nağıyev vurğulayıb ki, COP29 ilə WUF13 arasında yaranan strateji bağlantı xüsusi əhəmiyyət daşıyır:

“Əslində Bakı yeni qlobal platforma formalaşdırır. Burada iqlim təhlükəsizliyi ilə urbanizasiya təhlükəsizliyi birləşdirilir. Gələcəyin müharibələri təkcə sərhədlər uğrunda deyil, su, enerji, yaşayış məkanı və şəhər resursları uğrunda olacaq. Azərbaycan isə Qarabağda “yaşıl şəhər” konsepsiyası ilə bu çağırışlara indidən cavab verir”.

Deputat əlavə edib ki, Zəngilan, Füzuli, Ağdam və Şuşa şəhərlərində həyata keçirilən layihələr artıq beynəlxalq laboratoriya xarakteri daşıyır:

“Bu gün müxtəlif ölkələr postmünaqişə reabilitasiyası üçün Qarabağ modelini öyrənməyə başlayır. Bu isə Azərbaycanın yumşaq güc arsenalını genişləndirir. Əgər əvvəllər Bakı daha çox enerji diplomatiyası ilə tanınırdısa, indi şəhərsalma diplomatiyası formalaşdırır”.

Arzu Nağıyevin fikrincə, UN-Habitat ilə imzalanmış Niyyət Məktubu da strateji əhəmiyyət daşıyır:

“Burada söhbət yalnız forumun təşkilindən getmir. “WUF13 Bakı standartları” anlayışı Azərbaycanın beynəlxalq tədbir idarəçiliyi modelinin institusionallaşdırılması deməkdir. Yəni gələcəkdə başqa ölkələr üçün də Bakı modeli referans mexanizminə çevrilə bilər”.

A.Nağıyev hesab edir ki, Azərbaycanın ardıcıl şəkildə beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməsi ölkənin geosiyasi çəkisinin artmasının göstəricisidir:

“İstər COP29, istərsə də WUF13 göstərir ki, Bakı artıq qlobal qərarların verildiyi platformaya çevrilir. Regionda müharibədən çıxmış ölkənin qısa müddətdə beynəlxalq urbanizasiya gündəmini müəyyənləşdirməsi böyük siyasi transformasiyanın göstəricisidir”.

Deputat sonda bildirib ki, Qarabağda tikilən yollar, hava limanları və yaşayış kompleksləri yalnız infrastruktur layihələri deyil:

“Bunlar dövlətin siyasi iradəsinin memarlıq formasına çevrilmiş görüntüsüdür. Azərbaycanın mesajı aydındır: biz yalnız torpaqları azad etmədik, gələcəyin şəhərlərini də qururuq. Görünən odur ki, BMT artıq bu modeli sadəcə müşahidə etmir, onu beynəlxalq təcrübə kimi qəbul etməyə başlayır”.